Las Meninas: Όταν ο Βελάσκεθ Παίζει με τα Βλέμματα — Μπες, Χαμογέλα… και Σκέψου

Ένας πίνακας του Diego Velázquez που δεν αρκείται να τον κοιτάς ,θέλει να σε βάλει μέσα στην ιστορία του.

Κάπου ανάμεσα σε ένα βασιλικό πορτρέτο και σε μια σκηνή που μοιάζει να ξετυλίγεται μπροστά μας ζωντανά, ο Diego Velázquez στήνει ένα παιχνίδι που δεν τελειώνει ποτέ. Στο εμβληματικό Las Meninas, τίποτα δεν είναι ακριβώς όπως φαίνεται — και το πιο απρόσμενο στοιχείο του πίνακα… είσαι εσύ.

Τι θα έλεγες αν σου έλεγα πως υπάρχει ένας πίνακας που δεν σε κοιτάζει απλώς… αλλά σε βάζει μέσα στο παιχνίδι;

Ο Diego Velázquez, το 1656, ζωγράφισε τις Las Meninas — κι από τότε δεν έχουμε σταματήσει να αναρωτιόμαστε: ποιος βλέπει ποιον;

Μπροστά μας η μικρή Ινφάντα Μαργαρίτα, λουσμένη στο φως, με τις δεσποινίδες των τιμών της να την πλαισιώνουν σαν δορυφόροι γύρω από έναν μικρό ήλιο. Στα πλάγια, ένας σκύλος που μοιάζει να βαριέται την ιστορική του σημασία (ειλικρινά, mood), νάνοι της αυλής, αυλικοί, κι εκεί — λίγο πιο πίσω — ο ίδιος ο ζωγράφος. Ο Βελάσκεθ μας κοιτά. Ή μήπως κοιτά κάποιον άλλο;

Και τότε… ο καθρέφτης. Στο βάθος, σχεδόν σαν ψίθυρος, αντανακλώνται ο βασιλιάς και η βασίλισσα της Ισπανίας. Εμείς στεκόμαστε στη θέση τους; Είμαστε θεατές ή πρωταγωνιστές; Είναι πορτρέτο; Είναι σκηνή από παρασκήνιο; Είναι μια δήλωση για την ίδια τη ζωγραφική;

Το μαγικό με τις Las Meninas δεν είναι μόνο η τεχνική δεξιοτεχνία — το φως που γλιστρά πάνω στα υφάσματα, η ατμόσφαιρα που αναπνέει — αλλά το ότι ο πίνακας λειτουργεί σαν καθρέφτης σκέψης. Σε τραβάει μέσα και σε αναγκάζει να πάρεις θέση. Σχεδόν σου κλείνει το μάτι.

Ίσως γι’ αυτό το έργο συνεχίζει να εμπνέει καλλιτέχνες αιώνες μετά, από τον Francisco Goya μέχρι τον Pablo Picasso, που το αποδόμησε και το ξαναέστησε με τον δικό του κυβιστικό τρόπο. Γιατί οι Las Meninas δεν είναι απλώς ένας πίνακας. Είναι ένα ερώτημα ανοιχτό.

Κι ανάμεσα σε βλέμματα, αντανακλάσεις και σιωπές, ίσως τελικά αυτό που μένει είναι η αίσθηση πως η τέχνη δεν είναι κάτι που απλώς κοιτάμε. Είναι κάτι που μας κοιτά πίσω.

---

Μεταξύ μας… για να χαμογελάσεις και να μπεις στο παιχνίδι, εσύ πού στέκεσαι μέσα στον πίνακα; 

Βάνα Σμπαρούνη